Boramir!!

Türkiye yıllarca Osmanlı'nın borcunu ödedi. Peki Osmanlı'dan
Cumhuriyet'e ne kadar para kaldığını merak ettiniz mi?

Türkiye yıllarca Osmanlı'nın borcunu ödedi. Peki Osmanlı'dan
Türkiye Cumhuriyet'e ne kadar para kaldığını merak ettiniz mi? Zaman
gazetesinin Pazar ekinden Mustafa Armağan bu ilginç sorunun peşine
düştü. İşte Armağan'ın o makalesi:
Atatürk Türkiye’sinin Hitler Almanya’sına ekonomik
bağımlılığı
Geçtiğim yollara dikenler bıraktığım için özür dileyecek
değilim. Tarih yeniden yazılmayı bu denli arzuluyorsa yapılacak tek
şey, yazanın yapana ve yapılana sadık kalmasıdır.
Ord. Prof. Enver Ziya Karal gibi bir üstadın bile açıkça itiraf
ettiği gibi, inkılap tarihlerimizi yazanlar onu kendi arzu ve
duygularına uydurmuşlarsa biz ne yapalım? Belki yol kenarlarına
bıraktığımız dikenlere takılan yünlerden yeni bir palto yapmayı becerir
birileri. Mesajımız, gelecekteki süngü zekâlı tarihçilere.
Ümidimiz onlarda…
Geçen haftaki yazımda Osmanlı borçlarının 1933 yılından
itibaren ödenmeye başlandığını yazmıştım hatırlarsanız. İşte bu
süngü zekâlı kardeşlerimizden birisi üşenmeyip kitaba bakmış ve
aslında ilk borç taksidini 1929’da ödediğimizi bulmuş. Soruyor
haklı olarak: Hangisine inanacağım?
Burada belirtilmesi gereken üç nokta var:
1. 1929’da ödediğimiz borcun kendisi değil, yalnız faiziydi.
2. Bu ilk ödememizle birlikte ekonomi iflas sinyalleri vermiş ve
alacaklılara gerisini getiremeyeceğimizi ilan etmiştik. İşte bundan
sonra ödemelere ara verilmiş, görüşmeler 1932’de sonuçlanmış ve
asıl borcun ilk düzenli ödemesine 1933’ten itibaren
başlamıştık. Oradaki kastım, 1954 yılına kadar devam edecek olan bu ilk
düzenli ödemeydi.
3. Ödediğimiz Osmanlı borçlarının tutarı, TL bazında yaklaşık
150 milyon liradır. Peki hiç merak ettiniz mi Osmanlı’dan
Cumhuriyet’e kalan nakit para tutarının ne kadar olduğunu? Tamı tamına
161 milyon TL kâğıt para (bozuklar hariç). Yani Osmanlı
hazinesinden 161 milyon TL’yi cebinize koyarken bu para nereden geliyor diye
sormuyorsunuz da, borcunuz çıkınca niye mızıklanıyorsunuz? Bir miras
olayında alacak ve borç gayet tabii bir durum değil mi?
Her neyse. Bu borçlar meselesi epey su götürür. Ancak belirtilmesi
gereken bir başka nokta da, bu borç ertelemesiyle birlikte
Türkiye’nin dış kredi itibarının dibe vurmuş olmasıdır. Hatta
1920’lerde İngiliz hükümeti Türkiye’nin İngiltere’de tahvil
satmasını yasaklamıştır. Son çare olarak ABD’ye başvurulmuşsa da,
Avrupalı tahvil alacaklıları Türk isteğinin geri çevrilmesi için
Washington’a kredi vermemesi için baskı yapmışlardır.
Şimdi gelelim asıl konumuza.
1930-1934 arasındaki dönemde Türkiye için 1929 dünya ekonomik
buhranının da misillemesiyle ağır bir ekonomik darboğaz oluştuğunu
söylüyor uzmanlar. Hani bazıları o zamanlar Türkiye’nin parası
yabancı paralar karşısında değerliydi diyorlar ya, Gülten
Kazgan’dan Yahya Sezai Tezel’e kadar Osmanlı iktisat tarihi uzmanları
bunun ekonomi üzerindeki felç edici etkisini gündeme getiriyorlar.
1930-1934 döneminde TL’nin aşırı değerlenmesi ile Türkiye’nin
ihracat yaptığı tarım ürünlerinin fiyatlarının dış piyasada
düşmesi sonucunda özellikle Ege Bölgesi’ndeki ihracatçılar iflas
etti, mal üreticinin elinde kaldı. Türkiye reel gelir kaybına
uğradı. İlk defa TL bu dönemde dolara bağlandı. Enflasyon yoktu belki
ama bu defa deflasyon-depresyon süreci doğdu.
Bir çıkış yolu olarak önce Fransa’yla başlayan bir tür
anlaşmalı takas olan “kliring” ticareti denendi. İşte bu takas
ticareti, yazımızın konusunu oluşturan Hitler rejimiyle Türkiye
Cumhuriyeti’ni 1934-1939 yıllarında birbirine sıkı sıkıya bağlayacak ve
Yahya Sezai Tezel’in ifadesiyle söyleyecek olursak, Türkiye
tarihinin (Osmanlı da dahil) başka dönemlerinde görülmemiş derecede bir
emperyalist dış güce ekonomik olarak bağımlı olmasını
getirecektir.
Nasıl? Atatürk döneminde Türkiye dışa bağımlı mıymış? Hem
de Nazi Almanya’sına öyle mi? Şu Hitler’in rejimine hem de?
Siz bu soruların kabuğunu kaşıyadurun, ben hocanın “Cumhuriyet
Döneminin İktisadi Tarihi” (Tarih Vakfı Yay., 1994) adlı
kitabının kapağını aralıyor ve başlıyorum özetlemeye:
Tezel’e göre Türkiye’nin 1934’e kadar süren bu olumsuz
ekonomik tablosunun olumluya dönmesinde Hitler Almanya’sıyla kurduğu
yakın ekonomik işbirliğinin önemli bir payı bulunmaktadır. Kendi
deyişiyle,
“Türkiye’nin dış ticaretindeki genişleme, Nazi
Almanyası’nın uluslararası düzeyde iktisadî güç kazanmasıyla ilişkilidir.
Almanya’nın Balkanlar ve Ortadoğu’da güttüğü ticarî genişleme
politikası nedeniyledir ki, Türkiye, Büyük Buhran’ın
sıkıntılarını yaşayan liberal metropollerin Türk ihraç mallarına
talebinin zayıfladığı bir dönemde, ihracat hacmini artırabilmiştir.”
Yeterince çarpıcı. Devam edelim biraz daha.
Almanya 1930’ların sonuna doğru Türkiye’nin ticaretinin aşağı
yukarı yarısını kendine kanalize etmeyi başardı. Böylece
Almanya’nın ihracatımızın cari değerindeki payı 1929’da yüzde 15
iken 1934’te yüzde 39’a, 1935-1938 ortalamasında ise yüzde 44’e
çıktı. Almanya’nın ithalatımızın cari değerindeki payı ise
1932’de yüzde 25 iken, 1934’te yüzde 36’yı, 1935-1938
ortalaması ise yüzde 46’yı buldu. Hatta bu dönemde Türkiye Almanya’dan
yalnız silah almakla kalmamış, askerî örgütlenmesinde de
Üçüncü Reich’a bağımlı hale gelmiştir.
Bunun sebebi ise Türk ihraç ürünlerine yüz vermeyen diğer
ülkelerin aksine Almanya’nın ihraç mallarımıza yüksek fiyatlar
ödemekte ve kliring hesabında açık vererek Türkiye’yi Almanya’dan
daha fazla ithalat yapmaya zorlamakta olmasıdır.
Böylece ihracat ve ithalatımızın neredeyse yarısını kendisine
bağlamayı başaran Almanya’nın Türkiye’yi nereye sürüklemekte
olduğu ancak 1937’de fark edilmiş ve yönetimde bir panik havası
baş göstermiştir. Aynı şekilde İngiltere de Türkiye’nin faşizme
kaymasıyla Ortadoğu dengelerinin aleyhine döneceği paniğine
kapılmış ve Türkiye’ye baskı yapmaya başlamıştır. Bunun üzerine
1936 ve 1938 yıllarında yapılan anlaşmalarla İngiltere’den 118
milyon TL borç alınmışsa da, İkinci Dünya Savaşı patladığında
Türkiye’nin dış ticaretinin Almanya’ya bağımlılığı hâlâ
sürmekteydi. Öyle ki, 1939’da bu bağımlılık muazzam boyutlara
tırmanmış bulunuyordu: İthalatta yüzde 51, ihracatta yüzde 37.
Hatta “The Economist” dergisinin 5 Ağustos 1939 tarihli
sayısında yayınlanan bir hesaba göre, Almanya, Türkiye’yi kendisine
siyasî olarak bağlamak için zarar etmeyi bile göze almış ve bizden
yüksek fiyatla mal alıp ucuz fiyatla mal satmak suretiyle sadece 1938
yılında tam 8 milyon TL tutarında bir mali yardımda bulunmuştur. Bu
para, aynı yıl Osmanlı borçları için ödediğimiz miktarın tam
iki katıdır!

Netten